Haere ki ihirangi matua

Aroturuki i ngā Maldives

He aha te tūnga o ngā mana matihiko o ngā tamariki?

I roto i tēnei Aroturuki Motika Tamariki Mamati ka hoatu e mātou he tirohanga ki te aro o te Komiti UN mō ngā Motika o te Tamaiti (CRC) ki ngā tika tamariki matihiko i tana tau 2026. Ngā Tirohanga Whakamutunga mō Mareia. E whakaata ana te tauine akiaki i te kaha o te CRC ki te whakanui i tētahi take i roto i āna taunakitanga — ko te teitei ake o te kaute, ko te nui ake, ko te kaha ake rānei o te raruraru. Mā tēnei tauine ka taea te whakaatu ko ēhea ngā take tika tamariki matihiko e whakaarohia ana e te CRC he mea tino akiaki, me te wāhi e anga atu ana a Mareia ki ōna wero nui. Mena ka whiwhi tētahi whenua i te kaute akiaki iti, ehara i te mea kei te pai te mahi a te whenua, engari he iti noa iho te kōrero a te CRC mō taua take, kāore rānei.

whakarāpopototanga

Manakē

Haumarutanga me te Tiakitanga Ipurangi (21) a Te Urunga Mamati me te Whai Wāhitanga (20) puta mai hei kaupapa matua tino nui. He tino aro nui ki ngā kaupapa here tiaki me te kawenga, me ngā āwangawanga e pā ana ki te te wehewehenga mamati, Ngā hangarau IT, a te whai wāhi a te iwi whānui mā roto i ngā huarahi matihiko. Hanganga me te Pūmanawa (17) a Te Tūmataitinga me te Tiakitanga Raraunga (16) e aro nui ana ki tēnei, e whakaata ana i te arotahi whānui ki te rite o te pūnaha me ngā tika matihiko a ngā tamariki.

Manakē

Te Tūkino me te Whakamahi Kino Ipurangi (5) e aro nui ana ki te āhua taurite, e arotahi ana ki te te mahi tukino ā-ipurangi (CSAM), me te iti ake o te whakahuatanga mō hokohoko me te tukinoE whakaatu ana tēnei i te mōhiotanga ki ngā kino e pā ana ki te mahi kino, ahakoa he iti ake te kaupapa matua ki te whakataurite ki ngā kaupapa hanganga me ngā kaupapa here.

Manakē

Hauora Mamati me te Oranga (0) kāore i te arohia i roto i ngā raraunga, e tohu ana i te iti o te aro ki te hauora hinengaro, te wā mata, me ngā pānga o ngā taiao matihiko e pā ana ki te oranga.

Ngā kaupapa tirohanga whānui

  1. Te Urunga Mamati me te Whai Wāhitanga
  2. Hauora Mamati me te Oranga
  3. Hanganga me te Pūmanawa
  4. Haumaru me te Tiakitanga Ipurangi
  5. Tūmataitinga me te Parenga Raraunga
  6. Te Tūkino me te Whakamahi Kino Ipurangi

He whānui, he taurite hoki te arotahi a Mareia ki ngā momo āhuatanga maha o ngā tika matihiko a ngā tamariki. Ko te Haumaru me te Tiaki Ipurangi me te Urunga me te Whai Wāhi Matihiko te mea nui rawa atu, e whakaatu ana i te aro nui ki te tiaki me te urunga taurite. He nui hoki te aro ki te Hanganga me te Pūmanawa me te Tiakitanga Tūmataiti me te Tiakitanga Raraunga, e tohu ana i te āwangawanga mō ngā pūnaha ture me ngā tika raraunga a ngā tamariki. He rerekē, kāore rawa he Hauora Matihiko me te Oranga, e tohu ana i te āputa nui o te aro ki ngā take e pā ana ki te oranga.

Te urunga matihiko me te whai wāhi

  1. Nga tamariki ngoikore
  2. Te Whai Wāhi ā-Iwi mā te Ara Matihiko
  3. Te Wehewehenga Mamati
  4. Ako-E
  5. Hanganga IT

He nui te aro ki te Urunga Mamati me te Whai Wāhitanga (20), me te aro nui ki te te wehewehenga mamati a Ngā hangarau IT, me te aro atu ki te whai wāhi a te iwi whānui mā roto i ngā huarahi matihiko, nga tamariki he ngoikore, a eLearning. E whakaatu ana tēnei i te whānui o te mōhiotanga ki ngā wero e pā ana ki te urunga atu, te whakaurunga, me te whai wāhi atu. E kī ana te tohatoha ko ngā hanganga me te hononga taurite ngā āwangawanga matua.

Te haumaru me te tiakitanga ipurangi

  1. Ngā kaupapa whakatairanga i te whakamahinga haumaru o te ipurangi
  2. Te tikanga amuamu me te tuku pūrongo
  3. Ngā Kaupapahere Tiaki me te Haepapa i roto i ngā Pāpāho Matihiko

Ko te Haumaru me te Tiaki Ipurangi te kaupapa matua (21), e ārahihia ana e te tiaki i ngā kaupapa here me te kawenga i roto i ngā pāpāho matihiko, me te aro atu ki ngā tikanga amuamu me te ripoata. He tohu tēnei i te kaha o te aro ki te kawenga me ngā anga tiaki. Heoi, kāore ngā kaupapa whakamōhiotanga mō te whakamahinga haumaru o te ipurangi e arohia ana, e tohu ana i te iti o te aro ki te aukati me te mātauranga.

Hauora matihiko me te oranga

Kāore te Hauora Mamati me te Oranga e arohia ana (0), kāore he kōrero mō te hauora hinengaro, te wā mata, ngā ratonga tautoko rānei. E tohu ana tēnei kāore ngā pānga whānui o ngā taiao mamati ki te oranga e arohia ana i tēnei wā. E whakaatu ana i tētahi āputa nui i roto i te arotahi ki te mōhiotanga me te kaupapa here.

Te tutu me te mahi kino

He iti te aro ki te Tūkino me te Whakamahi Kino Ipurangi (5), e aro nui ana ki te mahi tukino ā-ipurangi (CSAM) a, ki te iti rawa atu, hokohoko me te tukino. E whakaatu ana tēnei i te mōhiotanga ki ngā mōrearea nui e pā ana ki te mahi tukino. Heoi, ko te kore o te whakatoi me te tutu whakahāwea e tohu ana i te korenga o te kapinga o ngā kino ipurangi.

Te tūmataiti me te tiaki raraunga

He nui te aro ki te tūmataitinga me te tiakitanga raraunga (16), me te aro nui ki maramarama horihori (AI), ngā mana tūmataiti matihiko a ngā tamariki, a te tiakitanga raraunga, te tirotiro me te whakatauira. E tohu ana tēnei i te arotahi whānui ki te whakahaere raraunga a ngā tamariki me ngā mōrearea hangarau hou. E tohu ana te tohatoha i te āwangawanga e tipu haere ana mō te āhua o te kohikohi me te whakahaere i ngā raraunga a ngā tamariki.

Te hanganga me te kaha

He mea nui te Hanganga me te Pūmanawa (17), me te arotahi nui ki ngā ture hara ipurangi me te haumarutanga tukutuku a ngā pūnaha mamati. E whakaatu ana tēnei i te aro nui ki ngā anga ture me ngā hanganga hangarau. Ko te kore o te whakangungu o ngā tohunga ngaio e tohu ana i te iti ake o te aro ki te whakapakari kaha o ngā whare.

Ngā Tirohanga Whakamutunga CRC

  1. E āwangawanga ana te Komiti mō ngā takahi i te tika ki te tūmataitinga o ngā tamariki e pāngia ana e te tutu ipurangi, ā, i turuturu ō rātou raraunga whaiaro ki ngā pāpāho pāpori. I te whakamahara i tana kōrero whānui Nama 25 (2021) mō ngā tika o ngā tamariki e pā ana ki te taiao matihiko, e taunaki ana kia whakamahia e te Rōpū Whenua he huarahi e ahu mai ana i ngā tika o ngā tamariki i roto i te whakatinanatanga o te Ture Haumaru Ipurangi, 2025, hei whakarite i te tiakitanga o te tika o ngā tamariki ki te tūmataitinga me te whakarato i ngā tikanga hei whakawā i ngā takahi.
  2. Āwangawanga… Ko te aukati me te mana whakahaere i runga i te reanga mō te urunga atu ki ngā pāpāho pāpori, he mea whakawhāiti te urunga atu a ngā tamariki ki ngā mōhiohio e tika ana mō te reanga me ngā papaaho ipurangi e pai ana mō ngā tamariki”
  3. "Whakamahia he huarahi e ahu mai ana i ngā tika o ngā tamariki ki te whakatinanatanga o te Ture Haumaru Ipurangi, 2025;"
  4. "Me whakarite kia tiakina pai ngā tamariki mai i ngā ihirangi me ngā rauemi kino me ngā mōrearea ipurangi, me te whakarato hoki i ngā tikanga hei whakawā i ngā takahi ture;"
  5. "Me whakapai tonu i te whakaurunga matihiko mō ngā tamariki kei roto i ngā āhuatanga rawakore me te hunga e noho ana i ngā rohe tūmatanui, me ngā ratonga ipurangi e wātea ana, e utu tika ana hoki;"
  6. "Whakanuia ake ngā mahi kua mahia hei whakarei ake i te mātauranga matihiko me ngā pūkenga o ngā tamariki, ngā kaiako me ngā whānau, tae atu ki ngā mōrearea me ngā ārai ipurangi;"
  7. "I te aro atu ki te whakatinanatanga o te mahere mahi ā-motu mō ngā tika pakihi me ngā tika tangata (2023–2028), e manawapa ana te Komiti mō te korenga o ngā ture hei tiaki i ngā tika o ngā tamariki i roto i te horopaki o te rāngai pakihi, tae atu ki te taiao matihiko."
  8. "Whakatūria, ā, whakatinanahia ngā ture hei whakarite kia tutuki katoa ngā mana o ngā tamariki i ngā pakihi, tae atu ki ngā rāngai pūtea, matihiko me te nikau"
  9. "Te aro atu ki ngā mahi a te Rōpū Kāwanatanga hei whakarite i te urunga matihiko whānui"
  10. "E āwangawanga ana… Te kore o te mātauranga matihiko me te nui o te wehewehe matihiko;"
  11. "He taurangi iti mō te tiakitanga tūmataiti."
  12. "Me whakapai tonu i te whakaurunga matihiko mō ngā tamariki kei roto i ngā āhuatanga rawakore me te hunga e noho ana i ngā rohe tūmatanui, mā te whakamahi i ngā ratonga ipurangi e wātea ana, e utu tika ana hoki."
  13. "Whakamahia ngā mahi e aro nui ana ki ngā tikanga ahurea hei whakarite i te whakaurunga matihiko o ngā tamariki e noho ana i ngā rohe taiwhenua o te Rawhiti o Mareia me ngā tamariki Taketake o te Hauāuru o Mareia;"
  14. "Whakapakari i te pūnaha tiaki tamariki kia whai hua ai, mā te whakarite kia mahi tahi ngā rōpū katoa, kia kapi te katoa i te motu me te whakahaere take, tae atu ki te taiao matihiko, me te whakarato rauemi tangata, hangarau me te pūtea e ranea ana."
  15. "Whakamanahia he ture e aukati ana i te hoko tamariki, tae atu ki te taiao matihiko."
  16. "E maumahara ana ki tana kōrero whānui Nama 25 (2021) me te tauākī tahi o te tau 2026 a te Komiti me ētahi atu rōpū hainatanga mō te mātauranga horihori me ngā tika o te tamaiti, e taunaki ana te Komiti kia tukuna e te Rōpū Whenua"
  17. "Whakawhanakehia ngā ture mō te mātauranga horihori i roto i te horopaki o ngā tika o te tamaiti, kia tere ake ai te puta o ngā whai wāhitanga me te tiaki i aua whai wāhitanga mai i te kino"
  18. "Ki te arotake i te Ture Whakahē, 1948, me te wāhanga 233 o te Ture Whakawhitiwhiti Kōrero me te Pāpāho Maha, 1998, kia mōhio ai kei te haumaru ngā tamariki ki te whakapuaki i ō rātou whakaaro, ā, kei te wātea hoki rātou i te aukati, te tirotiro, te whakamataku, te whakatoi, te tukino me te tukino ipurangi"
  19. "Ahakoa te whakarewatanga o te Pūnaha Mōhiohio Rōpū Whāinga ā-Motu o Mareia (MaNIS), kei te āwangawanga tonu te Komiti mō te korenga o tētahi pūnaha kohikohi raraunga whakauru mō ngā tamariki me te iti o ngā raraunga wehewehe."
  20. "Whakapakari i ana mahi me ana tikanga hei whakarei ake i tana pūnaha kohikohi raraunga kia mōhio ai ko ngā raraunga kua kohia mō ngā tika o ngā tamariki e kapi ana i ngā wāhanga katoa o te Kawenata me ngā Kawa Kōwhiringa o reira, kia whakaurua he raraunga whānui mō ngā rōpū whakaraerae katoa, ā, kia wehewehea ngā raraunga mō ngā tika o ngā tamariki e ai ki te tau, te ira tangata, te hauātanga, te tauwāhi whenua, te takenga mai o te iwi me te whenua, te papamuri ōhanga-ōhanga me te tūnga manene, tae atu ki te kore whenua"
  21. "Ki te whakatū i tētahi pūnaha kohikohi raraunga mō te rēhitatanga whānautanga, inā koa i waenga i ngā hapori manene me ngā hapori rerenga."

Malaysia
2026

Whatunga Motika Tamariki Mamati

Kei te hiahia koe ki te mahi tahi me mātou mō ngā tika matihiko o ngā tamariki i tō whenua? Hono mai ki a mātou.