
He aha te tūnga o ngā mana matihiko o ngā tamariki?
I roto i tēnei Aroturuki Motika Tamariki Mamati ka hoatu e mātou he tirohanga ki te huarahi i aro atu ai te Komiti UN mō ngā Motika o te Tamaiti (CRC) ki ngā tika tamariki matihiko i roto i āna Tirohanga Whakamutunga mō Indonesia i te tau 2025. E whakaata ana te tauine matua i te kaha o te CRC ki te whakanui i tētahi take i roto i āna taunakitanga — ko te teitei ake o te kaute, ko te nui ake, ko te kaha ake rānei o te raruraru. Ka āwhina tēnei tauine ki te whakaatu ko ēhea ngā take motika tamariki matihiko e whakaarohia ana e te CRC he mea tino nui, me te wāhi e anga atu ana a Indonesia ki ōna wero nui. Mēnā ka whiwhi tētahi whenua i tētahi kaute matua iti, ehara i te mea kei te pai te mahi a te whenua, engari he iti noa iho te kōrero a te CRC mō taua take, kāore rānei.
whakarāpopototanga

Manakē
Te Urunga Mamati me te Whai Wāhitanga (10) te āwangawanga nui rawa atu mō ngā tika o ngā tamariki matihiko o Initonīhia. E tohu ana te CRC i ngā kore taurite tonu o te urunga atu, te whakaurunga, me ngā whai wāhitanga mō ngā tamariki ki te whai wāhi atu ki te ipurangi.
Hanganga me te Pūmanawa (8) he teitei hoki ngā kaute, e whakaata ana i ngā wero pūnaha o te rite hangarau, te hononga, me te kaha o ngā umanga e hiahia ana kia mahi tahi te motu.

Manakē
Haumarutanga me te Tiakitanga Ipurangi (3) e whiwhi ana i te kaute matua taurite, e tohu ana kua arohia ngā mahi ārai, ngā kawenga o te tūāpapa, me ngā pūnaha pūrongo engari kāore anō kia ranea.
Te Tūkino me te Whakamahi Kino Ipurangi (3) he āwangawanga taumata-waenga anō hoki, e kī ana i ngā mōrearea tonu e pā ana ki ngā ihirangi kino, te whakapaipai ipurangi, me te mahi kino e hiahia ana kia aroturukitia tonutia me kia kaha ake ngā ārai.

Manakē
Hauora Mamati me te Oranga (1) kāore i te tino kitea, e whakaatu ana he iti noa te aro ki ngā take pēnei i te wā i runga i te mata, te waranga petipeti, me ngā pānga ki te hauora hinengaro i roto i te aromatawai CRC o Indonesia.
Te Tūmataitinga me te Tiakitanga Raraunga (0) kāore i te whakahuatia, e tohu ana i te korenga o ngā āwangawanga kua tuhia mō te whakahaere raraunga a ngā tamariki, te tirotiro, te tiaki tūmataitinga ipurangi rānei—tērā pea he tohu kei te kitea he wāhi matapo nui, kaua ki te kore mōrearea.
Ngā kaupapa tirohanga whānui

- Te Urunga Mamati me te Whai Wāhitanga
- Hauora Mamati me te Oranga
- Hanganga me te Pūmanawa
- Haumaru me te Tiakitanga Ipurangi
- Tūmataitinga me te Parenga Raraunga
- Te Tūkino me te Whakamahi Kino Ipurangi
E whakaatu ana ngā tirohanga whakamutunga a Initonīhia Te Urunga Mamati me te Whai Wāhitanga a Hanganga me te Pūmanawa te nuinga o ngā kaupapa matua, e whakaatu ana i ngā wero nui ā-motu e pā ana ki te hononga, te whakaurunga matihiko, me ngā pūnaha e hiahiatia ana hei tautoko i ngā tamariki i runga ipurangi. Haumaru me te Tiakitanga Ipurangi a Te Tūkino me te Whakamahi Kino Ipurangi e puta pinepine ana engari me te tere āhua, e kī ana kua whakaaetia ngā tūponotanga pēnei i ngā ihirangi kino, ngā papaaho haumaru kore, me te mahi kino ipurangi engari kāore anō kia arohia whānuitia. He rerekē, Hauora Mamati me te Oranga he iti noa te aro atu, e tohu ana kāore i te tino kitea i roto i te aromatawai a te CRC te roa o te wā e noho ana i runga i te mata, te waranga, me ngā pānga ki te hauora hinengaro. Tūmataitinga me te Parenga Raraunga kāore rawa i roto i ngā raraunga, e whakaatu ana i tētahi hapa nui i roto i te tuhi i te whakahaeretanga me te tiakitanga o ngā mōhiohio whaiaro a ngā tamariki i roto i ngā taiao matihiko.
Te urunga matihiko me te whai wāhi

- Te urunga atu mō ngā tamariki hauā
- Te whai wāhi a te iwi whānui mā roto i ngā huarahi matihiko
- Wehenga Mamati
- E-ako
- Hanganga IT
Te urunga atu mō ngā tamariki hauā he iti noa te aro e whiwhihia ana, e whakaatuhia ana i roto i tana kaute iti mō te akiaki, e tohu ana kāore i te tino whakanuia ngā mehua whakaurunga mō ēnei rōpū. Te whai wāhi a te iwi whānui mā roto i ngā huarahi matihiko kāore hoki e whakahuatia. He rerekē, Wehenga Mamati, Ako-E, a Hanganga IT He teitei ake ngā kaute katoa, e tohu ana kei te aro atu a Honduras ki ngā wero pūnaha tonu mō te hononga, te rite o te mamati, me te urunga ōrite ki te mātauranga ipurangi. Ko ngā taumata ohorere ōrite mō ēnei wāhanga e toru e kī ana he take honohono ēnei e hiahia ana kia haumi tahi me te arotahi kaupapa here. I te nuinga, e whakaatu ana ngā raraunga ko te whenua matihiko mō ngā tika tamariki o Honduras te mea nui i hangaia e ngā arai hanganga ki te urunga me te ako, kaua ki ngā āwangawanga e pā ana ki te ihirangi, ki te haumaru rānei.
Te hanganga me te kaha

- Ngā pūnaha mamati
- Ngā ture hara ipurangi me te haumarutanga tukutuku
- Te whakangungu i ngā tohunga mō ngā hara ipurangi
Ngā pūnaha mamati e whiwhi ana i te kaute tino nui mō te akiaki, e tohu ana ko te mahi a te pūnaha, te pono, me te hanganga mamati ngā wero tino nui i tēnei horopaki. Ngā ture hara ipurangi me te haumarutanga tukutuku he tere te akiaki, e kī ana ahakoa kei te wātea ngā anga ture, me whakapakari tonu me te whakatinana i ngā ture hei tiaki i ngā tamariki i runga ipurangi. He iti ngā kaute mō te whakangungu o ngā tohunga, e whakaatu ana i te iti o te aro ki te hanga pūkenga me ngā kaha o te hunga e kawenga ana mō te tiaki mamati. I te nuinga, e whakaatu ana ngā raraunga i te arotahi nui ki ngā āputa hangarau, me te iti ake o te aro ki te tohungatanga tangata me te whakatinanatanga o ngā ture.

Hauora matihiko me te oranga
Ko ngā pānga hauora hinengaro ka whiwhi i te kaute akiaki anake, e kī ana ko te oranga hinengaro me ngā mōrearea e pā ana ko ngā āwangawanga matihiko matua kua tautuhia i roto i tēnei huinga raraunga. Ko te petipeti me te waranga ipurangi, tae atu ki ngā ratonga tautoko me te whakaora, kāore e whakaatu ana i te tere kua tuhia, e tohu ana kāore ēnei take i whakamāramahia, i kore rānei he taunakitanga e ranea ana hei kaupapa matua. I te nuinga, e whakaatu ana ngā raraunga i te arotahi whāiti ki te hauora hinengaro, me ētahi atu wāhanga kāore i te arohia.

Te haumaru me te tiakitanga ipurangi
Ko te tiaki i ngā kaupapa here me te kawenga i roto i ngā pāpāho matihiko te mea tino nui rawa atu te aro, e tohu ana me kaha ake ngā anga tiaki me ngā hanganga kawenga mārama ake. Ko ngā kaupapa whakamōhiotanga mō te whakamahinga haumaru o te ipurangi e whakaatu ana i te tere o te mahi, e kī ana he wāhi hei whakapai ake i te mātauranga tūmatanui me ngā mahi ārai. Kāore he kaute tere mō ngā tikanga amuamu me te ripoata, e tohu ana kāore i te whakahuatia hei āwangawanga, kāore rānei i te pai te mahi i roto i te horopaki o nāianei.

Te tūmataiti me te tiaki raraunga
Kāore he kaute whakararuraru kua tuhia mō te tūmataitinga me te tiakitanga raraunga, e tohu ana kāore tēnei take i whakahuatia, i tuhia rānei i roto i ngā rauemi e wātea ana. Ahakoa te kore o ngā raraunga, ehara i te mea kāore he hiranga o te kaupapa, engari e tohu ana i te iti o ngā pūrongo, ngā āputa i roto i te aroturukitanga, te kore rānei o ngā tohutoro mārama i roto i ngā tuhinga pūtake. Nō reira, kāore anō kia mārama me pēhea te aro atu ki ngā raraunga whaiaro a ngā tamariki, ngā mōrearea tūmataitinga ipurangi, ngā āwangawanga tirotiro rānei i roto i te mahi.

Te tutu me te mahi kino
Te mahi tūkino ā-ipurangi me te CSAM Ko te kaupapa iti anake tēnei me te kaute whakararuraru nui, e tohu ana ko tēnei take te tūponotanga matihiko matua e hiahia ana kia arohia. Ko te whakatoi ipurangi, te tutu whakahāwea, me te hokohoko/whakamahi kino katoa i whiwhi kore, e kī ana kāore i te whakaatuhia hei āwangawanga i roto i te aromatawai e wātea ana. I te nuinga, e tohu ana ngā raraunga ki te arotahi whaiti ki tētahi kino nui, ko ētahi atu momo tutu ipurangi te āhua nei kāore i te tino pūrongohia, kāore rānei i te arohia.
Ngā Tirohanga Whakamutunga CRC
- "Me whakapai tonu i te whakaurunga matihiko mō ngā tamariki kei roto i ngā āhuatanga rawakore, tae atu ki ngā tamariki e noho ana i ngā tāone me ngā tamariki hauā, me te whakatairanga i te ōritetanga me te utu tika o ngā ratonga me te hononga ipurangi;"
- "E akiaki ana te Komiti i te Kāwanatanga Rōpū: Kia whakarei ake i te kaha o te pūnaha whakahaere take, te Pūnaha Mōhiohio Ipurangi mō te Tiaki i ngā Wāhine me ngā Tamariki, kia whai hua ai te aroturuki i ngā take takitahi, inā koa ko ērā e uru atu ana ki ngā ratonga whakaora me te whakaurunga anō me ngā putanga;"
- "Ahakoa te whakahua i te whakatinanatanga o te Ture Nama 1/2024 e whakahau ana i ngā kaiwhakarato pūnaha hiko kia whakatū i ngā tikanga hei tiaki i ngā tamariki e whakamahi ana, e uru atu ana rānei ki ngā pūnaha hiko,"
- "Whakarei ake i te mātauranga matihiko, te mōhiotanga me ngā pūkenga o ngā tamariki, ngā kaiako me ngā whānau, tae atu ki te whakauru i te mātauranga matihiko ki roto i ngā marautanga kura, hei tiaki i ngā tamariki mai i ngā mōhiohio me ngā rauemi e kino ana ki tō rātou oranga;"
- "Whakawhanakehia ngā ture me ngā kaupapa here tiaki hei tiaki i ngā tika me te haumaru o ngā tamariki i roto i te taiao matihiko."
- "Me whakapakari tonu i ngā mahi hei whakakī i te āputa matihiko i roto i te mātauranga mā te whakarite kia ōrite te urunga atu ki te hiko, te hononga Ipurangi, me ngā rauemi ako matihiko mō ngā tamariki katoa, inā koa ko te hunga kei ngā rohe tawhiti me ngā rohe kāore i te rawaka te ratonga, me te whakapakari i te mahi tahi me te hanga kaha mō ngā kaiako me ngā kaiwhakahaere o ngā madrasah, inā koa i roto i ngā whare wānanga tūmataiti, kia whai hua ai te whakatinana i ngā rautaki ako matihiko;"
- "E aro ana te Komiti ki te whakatinanatanga o te Ture Kāwanatanga Nama 59/2019 mō te Whakaritenga Tiaki Tamariki, e whai ana ki te whakatairanga i te mahi tahi puta noa i ngā umanga, te whakahaere i te kohikohi raraunga me te whakapakari i ngā mahi ki te whakatutuki i ngā tika o ngā tamariki me ngā tiakitanga motuhake, ā, e akiaki ana i te Kāwanatanga kia whakarite kia mārama te mana whakahaere a te Manatū Whakamana Wahine me te Tiaki Tamariki, me te mana me ngā rauemi e ranea ana hei whakarite me te whakahaere i ngā mahi katoa e pā ana ki te whakatinanatanga o te Kawenata i ngā taumata whakawhiti-rāngai, ā-motu, ā-rohe me te rohe."
- "Whakamahia he huarahi e ahu mai ana i ngā tika o ngā tamariki i roto i te whakatūnga o te tahua a te Kāwanatanga mā te whakatinana i tētahi pūnaha aroturuki e ahu mai ana i ngā raraunga mō te tohatoha me te whakamahinga o ngā rauemi mā ngā tamariki puta noa i te tahua, me te whakawhanake i ngā aromatawai pānga mō te āhua o te whai huatanga o ngā haumitanga ki tētahi rāngai mō ngā painga o te tamaiti;"
- "E whakamārama ana te Komiti i ngā mahi i mahia hei whakataurite i te whakahaere raraunga mā roto i ngā Ture a te Perehitini Nama 39/2019 mō ngā raraunga whakakotahi o Initonīhia me te Nama 62/2019 mō te Rautaki ā-Motu mō te Whakateretere i te Whakahaere Taupori me te Whakawhanake i ngā Tatauranga Hira."
- "E akiaki ana te Komiti i te Rōpū Whenua kia whakatutuki i ana herenga pūrongo i raro i te Kawa Kōwhiringa mō te whai wāhi o ngā tamariki ki ngā pakanga ā-pū me te Kawa Kōwhiringa mō te hoko tamariki, te mahi kairau tamariki me te mahi tūkino tamariki, i te mea kua roa te wā e tika ana kia tukuna ngā pūrongo e tika ana mai i te 24 o Hepetema 2014."

Indonesia
2025


Whatunga Motika Tamariki Mamati
Kei te hiahia koe ki te mahi tahi me mātou mō ngā tika matihiko o ngā tamariki i tō whenua? Hono mai ki a mātou.