Haere ki ihirangi matua

Ka mahi rangahau mātou i ngā taiao o te rohe

Te whakarato tirohanga ki ngā tika o ngā tamariki matihiko ā-rohe

Ko tēnei Tirotiro Mana Tamariki Mamati e ahu mai ana i te Kōrero Whānui 25 o te Kotahitanga o ngā Whenua o te Ao. Me tutuki e ia whenua, me ia kaunihera hoki ngā mana katoa o ngā tamariki; tae atu ki te ao matihiko. Ka whakamāoritia ia 'kōrero' ki ētahi pātai mā te kaunihera me te whakahaere tūmatanui.

Ko te kaupapa o tēnei Tirotiro he whakarato i tētahi tirohanga tuatahi ki tō whakaaro mō te mana o ngā tika o ngā tamariki i te ao matihiko o tētahi rohe, tāone, kāinga rānei i tētahi whenua. Mā te mahi i te Tirotiro ka whiwhi tonu koe i te tirohanga ki ngā mea me whakapai ake e te kāwanatanga (ā-rohe) me tētahi whakahaere tūmatanui e pā ana ki ngā tika o ngā tamariki i te ao matihiko. Kei roto i tēnei Tirotiro Mamati mō ngā Tika o ngā Tamariki he 10 ngā kaupapa me te 40 ngā pātai:

Tirotiro i ngā Tikanga Mamati a te Tamaiti


KATOA

I te ao matihiko, me āhei ngā tamariki me ngā taiohi katoa ki te whai wāhi tika. 

  • He nui tonu ngā rorohiko, ngā pona me/ngā waea pūkoro rānei e wātea ana mō ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao? 

  • Ka taea e ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao te ipurangi i roto i te nui o te moni, ahakoa kāore i te nui ā rātou moni? 

  • Ka taea e ngā tamariki/rangatahi hauā katoa i roto i tō taiao te noho pukumahi i runga ipurangi, hei tauira, nā runga i ngā paetukutuku kua whakarerekētia me ngā reta nunui, nā te whakarongo rānei ki ngā tuhinga? 

  • E ōrite ana te manaaki i ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao i roto i te ao matihiko, ā, ka taea e te katoa te whai wāhi atu ki te ipurangi me te kore he raruraru, he whakahāwea rānei? 

ODDS

I te ao matihiko, me āhei ngā tamariki me ngā taiohi katoa ki te whanake tika. 

  • Ka taea e ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao te ako i ngā mea e ranea ana i te ao ipurangi, ā, e mārama ana rānei rātou ki ngā paetukutuku, taupānga, pāpāho pāpori me ngā kēmu katoa? 

  • Mā te whakamahi i ngā paetukutuku, ngā taupānga, ngā pāpāho pāpori me ngā kēmu, ka taea e ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao te whanake pai, ā, e whiwhi ana rānei rātou i ngā whai wāhitanga nui hei hua?

  • Ka taea e ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao te tākaro ipurangi me te auaha, nā runga i ngā paetukutuku, ngā taupānga, ngā pāpāho pāpori me ngā kēmu?

  • Kei te rawaka te āwhina a ngā pakeke i ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao ipurangi, inā koa mēnā kei te pāngia rātou e te uauatanga?

FAIR

Me ngāwari te mārama o te ao matihiko ki ngā tamariki me ngā taiohi, ā, me waiho ko ō rātou hiahia te mea nui rawa atu. 

  • Ki tō whakaaro, ko ngā hiahia o ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao te mea tuatahi ina tirohia ngā paetukutuku, ngā pāpāho pāpori, ngā taupānga me ngā kēmu e whakamahia ana e rātou? 

  • Ki tō whakaaro, he tika katoa ngā mōhiohio ipurangi i runga i ngā paetukutuku, pāpāho pāpori, taupānga me ngā kēmu mā ngā tamariki/rangatahi i tō taiao, ā, e tika ana hoki mō ō rātou tau? 

  • Kei te kaha tonu ngā tamariki/rangatahi o tō taiao ki te ipurangi, ā, kāore e tukinotia ana, e tukinotia ā-ira rānei mā roto i ngā paetukutuku, pāpāho pāpori, taupānga, kēmu rānei? 

  • Ka taea e ngā tamariki/rangatahi o tō taiao te haere ki te ipurangi me te kore e whakamahia e ngā whakahaere mō ō rātou ake painga?

TE WHAKAMAHI

I te ao matihiko, me āhei ngā tamariki me ngā taiohi katoa ki te whai wāhi pai, me te whakapuaki haumaru i ō rātou whakaaro. 

  • Ka taea e ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao te whai wāhi atu ki te ipurangi, me te tuku i ō rātou ake whakaaro mā roto i ngā paetukutuku, pāpāho pāpori, taupānga, kēmu rānei?

  • Ki tō whakaaro, e whakarongo tonu ana ngā whakahaere ipurangi (ngā pakeke) ki ngā whakaaro o ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao?

  • Ki tō whakaaro, e rawaka ana te whakauru a ngā whakahaere i ngā tamariki/rangatahi ki roto i tō taiao ina waihanga ana rātou i ngā paetukutuku, pāpāho pāpori, taupānga, kēmu rānei mā ngā tamariki/rangatahi?

  • He nui te mana o ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao ki te whakapuaki i ō rātou whakaaro me ō rātou whakaaro mā roto i ngā paetukutuku, pāpāho pāpori, taupānga, kēmu rānei?

Tuhinga

I te ao matihiko, me wātea ngā tamariki me ngā taiohi katoa ki te whakaaro, ki te whakapono me te mahi i tetahi mea. 

  • Ka taea e ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao te mahi i tā rātou e hiahia ana i runga ipurangi, ā, kei a rātou te arataki e tika ana mai i ngā pakeke?

  • He nui tonu te whakaute i runga ipurangi mō ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao; me te kore he mauahara, he tukino, he whakawehi rānei mō te tutu?

  • Ka taea e ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao te noho pukumahi i runga ipurangi me te kore e awehia e ngā whakahaere i runga i te huarahi matihiko atamai?

  • E whakaaetia ana ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao kia tūtaki tetahi ki tetahi i runga ipurangi mā roto i, hei tauira, i ngā paetukutuku, pāpāho pāpori, taupānga, kēmu rānei?

Tuhinga

I te ao matihiko, me āhei ngā tamariki me ngā taiohi katoa ki te ngahau me te ako pai. 

  • Ki tō whakaaro he rawaka ngā taiao ako matihiko haumaru (ngā paetukutuku me ngā taupānga) i te kura mō ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao?

  • Ka taea e ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao te whakangā i ō rātou wā waatea mā te tākaro ipurangi me te whai wāhi matihiko ki ngā toi me ngā ahurea?

  • Ka taea e ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao te noho pukumahi i runga ipurangi, me te kore e petipeti, e mahi rānei i runga ipurangi i a rātou e tamariki tonu ana?

  • Kei te tika, kei te rawaka hoki te tirotiro a ngā pakeke i ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao ipurangi?

HE TINO

Me pai te ao matihiko mō ngā tamariki me ngā taiohi katoa, hei oranga tinana, hei oranga hinengaro hoki.

  • He nui tonu ngā mōhiohio ipurangi e wātea ana mō te hauora o ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō rohe, kia taea ai e ngā Tākuta Whānau, hei tauira, te tiaki pai i a rātou?

  • Kei te tiakina tonutia ngā mōhiohio matihiko mō te hauora o ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō kaunihera?

  • He rawaka ngā mōhiohio pono e wātea ana i runga ipurangi mā ngā tamariki/rangatahi katoa o tō koutou kaunihera e pā ana ki ō rātou hauora tinana me te hauora hinengaro?

  • Ki tō whakaaro, e whakaaro nui ana ngā tamariki/rangatahi katoa o tō koutou kaunihera mō te roa o te wā e noho ana rātou i muri i ā rātou mata i te rā, me te okioki, te moe me te nekeneke hoki?

Tuhinga o mua

I te ao matihiko, me mārama ki ngā tamariki me ngā taiohi katoa he nui te tūmataitinga. 

  • Kei ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao te mana whakahaere mō te whakamahinga o ō rātou ake ingoa whaimana ina mahi ana rātou i runga ipurangi, me te kore e whakamahia hētia tēnei ingoa e ētahi atu?

  • E mōhio ana rānei ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao ki ngā mahi e mahia ana i runga ipurangi me ō rātou raraunga whaiaro e ngā kaipupuri paetukutuku, pāpāho pāpori, taupānga, kēmu rānei?

  • Kei te mārama katoa ngā tamariki/rangatahi o tō taiao ki ngā mōhiohio e pā ana ki tō rātou tūmataitinga ina whakamahi ana rātou i ngā paetukutuku, pāpāho pāpori, taupānga, kēmu rānei?

  • Kei te mōhio tonu ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao ki ngā mea e whakapuakina ana e rātou mō rātou anō i runga ipurangi, me te kore e taka ki te raruraru?

SAFE

I te ao matihiko, me tino tiakina, me tino noho haumaru hoki ngā tamariki me ngā taiohi katoa. 

  • Ki tō whakaaro, he rawaka te tiakitanga ipurangi a ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao, ā, he haumaru tonu hoki ngā paetukutuku, ngā taupānga, ngā pāpāho pāpori me ngā kēmu?

  • E whiwhi tonu ana ngā tamariki/rangatahi katoa i te āwhina e tika ana i roto i tō taiao mēnā ka pāngia rātou e tētahi mea kino, mōrearea rānei i runga ipurangi?

  • Ki tō whakaaro, e mārama ana ngā tamariki/rangatahi katoa o tō taiao ki te tikanga o te tiakitanga ipurangi i runga i ngā paetukutuku, pāpāho pāpori, taupānga me ngā kēmu, ā, e taea ana hoki e rātou te whakamahi pai?

  • Kua rawaka te tirotiro a ngā whakahaere i te pakeke tuturu o ngā tamariki/taiohi i tō taiao i runga ipurangi kia taea ai e rātou te tiaki tika i ngā tamariki/taiohi?

RULES

I te ao matihiko, me mātua whakahaere tika te katoa, tae atu ki ngā tamariki me ngā taiohi, i ngā mana me ngā ture katoa. 

  • Ki tō whakaaro, kua whakamāramahia ngā mana matihiko o ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao i roto i te reo e mārama ana mā roto i ngā paetukutuku, pāpāho pāpori, taupānga rānei…?

  • Kei te tiakina pai ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao mai i ngā whakapae teka nā te mea he tikanga mohio te whakamahinga?

  • Hei tauira, kei te tiakina pai tonutia ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao mai i te tukino ipurangi a ngā kamupene nā te mea kei te akiakihia rātou ki te mahi?

  • Ki tō whakaaro, mēnā ka mahi hē ngā tamariki/rangatahi katoa i roto i tō taiao i runga ipurangi, ka whiua rātou i runga i te huarahi e tika ana mō ō rātou tau?

Tūhurahia tā mātou Tirotiro mō ngā kaiwhakawhanake

I roto i tā mātou taiwhanga ka whakamahia e mātou he Tirotiro Mana Tamariki motuhake mō ngā kaiwhakawhanake taitamariki.